Wednesday, December 14, 2016

हिरवी अक्षरे १८: एका प्राणिसंग्रहालयाची गोष्ट!

पर्यावरण विषयाशी थेट अथवा अप्रत्यक्षपणे संबंध असलेल्या काही पुस्तकांची ओळख करून देणाऱ्या या सदरात जेराल्ड डरेल यांच्या एखाद्या तरी पुस्तकाचा समावेश करायला हवा, असे वाटण्यामागे दोन कारणे आहेत. एक म्हणजे डरेल यांनी पर्यावरण संवर्धनासाठी ठोस व भरीव कामगिरी केली आहे; त्यांच्या या कार्यातील अनुभवावर त्यांचे लेखन आधारलेले आहे. दुसरे कारण सोपे आहे, त्यांचे पुस्तक वाचणे हा निखळ आनंददायी अनुभव असतो. पर्यावरणाविषयक वाचन, अभ्यास करणाऱ्याला हा अनुभव आवडेल, अशी खात्री वाटते म्हणून.

जेराल्ड डरेल यांच्या ‘द स्टेशनरी आर्क’ या पुस्तकाविषयी आज आपण जाणून घेऊया.

पर्यावरण संरक्षण-संवर्धन करण्याचे विविध मार्ग आहेत. जंगलाचा एखादा तुकडा देवराईसारखा राखून ठेवणे, एखाद्या ठराविक नैसर्गिक अधिवासाला संरक्षण देणे, एखादा अधिवास निर्माण होण्याला वाव देणे किंवा ऱ्हास झालेल्या एखाद्या अधिवासाचे पुनरुज्जीवन करणे किंवा ठराविक वनस्पती, प्राण्याच्या संरक्षण-संवर्धनासाठी प्रयत्न करणे इत्यादी. डरेल यांनी निवडलेला मार्ग प्राणी संवर्धनाशी संबंधित आहे. वन्यप्राण्यांचे विशेषतः दुर्मिळ झालेल्या, कायमचे नाहीसे होण्याचा धोका असलेल्या प्राण्यांचे ‘एक्स-सिटू’ संवर्धन करण्यासाठी प्राणिसंग्रहालय ही संकल्पना लेखकाने मांडून प्रभावीपणे प्रत्यक्षात आणली. ‘एक्स-सिटू’ संवर्धनात प्राण्याला त्याच्या मूळ, नैसर्गिक अधिवासापासून इतरत्र – प्रयोगशाळा किंवा तत्सम ठिकाणी ठेवून त्याला जगविण्याचे, त्याची संख्या वाढविण्याचे प्रयत्न केले जातात.

डरेल यांनी प्राणिसंग्रहालय सुरू केले तेव्हा – सुमारे १९६० चे दशक - प्राणिसंग्रहालय ही संकल्पना नवी नव्हती. मात्र, त्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन हा माणसाच्या मनोरंजनासाठी, त्याला वन्यप्राणी सहज, सुरक्षित राहून पाहता यावेत म्हणून प्राणिसंग्रहालय असा होता. त्यामध्ये, प्राण्याची सोय आणि संवर्धनासाठी प्राणिसंग्रहालयाचा उपयोग याचा विचार फारसा गांभीर्याने झालेला नव्हता. डरेल यांनी नेमके हे साध्य केले. किंबहुना, त्यांचा मुख्य हेतू हा दुर्मिळ होत चाललेल्या प्राण्यांच्या संवर्धनासाठी वैज्ञानिक दृष्टिकोन बाळगून चालविलेले प्राणिसंग्रहालय असाच कायम राहिला. त्यांची प्राणिसंग्रहालयाची ही संकल्पना ‘द स्टेशनरी आर्क’ या पुस्तकात विस्ताराने मांडली आहे.

‘द स्टेशनरी आर्क’ असे लेखकाने प्राणिसंग्रहालयाला म्हटले आहे. जलप्रलयाची सूचना मिळताच नोआने सर्व प्रकारच्या प्राण्यांचे अस्तित्व टिकून राहावे या हेतूने मोठी होडी बांधून त्यात प्राण्यांना ठेवले होते, या ‘नोआज् आर्क’च्या गोष्टीचा संदर्भ लक्षात घेणारे हे शीर्षक समर्पक आहे. पुस्तकात प्राणिसंग्रहालय कसे असावे, हे लेखकाने स्वतःच्या प्रदीर्घ अनुभवाचे दाखले देत स्पष्ट केले आहे.

प्रत्येक प्रकरणाची सुरुवात साहित्यातील त्या त्या प्रकरणातील मुद्द्यांशी संबंधित विधानांची खुसखुशीत पेरणी करून केली आहे. पहिल्या प्रकरणात प्राणिसंग्रहालय निर्माण करण्याचा आपला हेतू लेखकाने स्पष्ट केला आहे. वन्य स्थितीतून कायमचे नाहीसे होण्याचा धोका असलेल्या प्राण्यांचे राखीव साठे म्हणून प्राणिसंग्रहालये असावीत. जीवशास्त्रज्ञांच्या ज्ञानात भर पडण्यासाठी तसेच वन्यजीव आणि नैसर्गिक वारशाविषयी जनजागृती होण्यासाठी त्यांचा उपयोग करून घेता येईल; हा दुय्यम हेतू. दुर्मिळ प्राण्याची संख्यावाढ पुरेशा प्रमाणात झाली, त्याच्या अस्तित्त्वाला वन्य स्थितीत असलेले धोके नाहीसे झाले की त्याचे वन्यस्थितीत पुनर्वसन करता येणे, हा सुद्धा प्राणिसंग्रहालयाचा हेतू असला पाहिजे. प्राणिसंग्रहालयात प्राण्याचे संवर्धन करावे लागणे हा त्याच्या संवर्धनासाठीचा शेवटचा उपाय म्हणून पाहिले पाहिजे.

पुढच्या प्रकरणात प्राणिसंग्रहालयातील प्राण्यांची निवासस्थाने – ज्याला आपण खूप सहज पिंजरा म्हणतो ते – कशी असावीत, ती बांधताना कोणती काळजी आणि का घ्यावी, याविषयी दिले आहे. प्राण्याच्या गरजा, सोयी, सवयींना प्राधान्य, त्यापाठोपाठ प्राणिसंग्रहालयाचे व्यवस्थापन करणाऱ्याची सोय आणि अखेरीस प्रेक्षकांची सोय असा हा प्राधान्यक्रम असावा, असे लेखकाने म्हटले आहे. त्या पुढील प्रकरण प्राण्यांच्या आहारविषयक आहे. प्राणी पकडला म्हणजे पुरेसे होत नाही; तर त्याच्या आहारावर त्याचे आरोग्य, त्याचे जगणे-वाचणेसुद्धा अवलंबून असते. प्रत्येक वेळी प्राण्याचे नैसर्गिक खाद्य पुरविणे शक्य नसेल; किंबहुना ते तसे नसतेच; तेव्हा प्राण्यांच्या आरोग्याचा आणि खाद्याच्या उपलब्धतेचा विचार करून त्याचा आहार ठरवावा लागतो. नव्या आहाराची सवय त्याला लावावी लागते. हे सगळे कसे साध्य करता येईल हे पुन्हा स्वतःच्या अनुभवांधारे लेखकाने मांडले आहे. पकडून ठेवलेल्या प्राण्यांचे पुनरुत्पादन यशस्वीरित्या घडवून आणण्यातील अनंत अडचणी लेखकाने एका प्रकरणात मांडल्या आहेत. माणसाला आपल्या भोवतालच्या जगाविषयी, निसर्गातील विविध घटकांच्या चलनवलनाविषयी, त्यातील एकेका सजीवाच्या भूमिकेविषयी फारशी माहिती नाही. त्यामुळे, प्राणिसंग्रहालयाचे व्यवस्थापन किंवा एकूणच प्राणी संवर्धनाचे काम करताना ते यशस्वी व्हावे अशी इच्छा असेल; तर आपले अज्ञान ही बाब कायम लक्षात घ्यायला हवी, याकडे लेखकाने पुढील प्रकरणात लक्ष वेधून घेतले आहे. अखेरीस, लेखकाने लोकांनी घातलेली वेगवेगळ्या प्रकारची भीती, दिलेले अनाहूत सल्ले, केलेली टीका, घेतलेल्या शंका यांना अनुभवाच्या जोरावर, नम्रपणे, वस्तुनिष्ठ उत्तरे दिली आहेत.

पुस्तकात लेखकाच्या प्राणिसंग्रहालयातील दुर्मिळ प्राण्यांचे फोटो आहेत. भाषा शैली खुसखुशीत, हलकीफुलकी मात्र अत्यंत परिणामकारक आहे.

जाता जाता एक बाब नमूद करायला हवी; ती अशी की, डरेल यांचा कल प्रामुख्याने संवर्धन कार्याकडे होता. त्या कार्यासाठी आवश्यक पैशाची तरतूद करण्यासाठी म्हणून त्यांनी लेखन केले. लेखनाची त्यांना फारशी आवड नव्हती, हे त्यांच्या पुस्तकांची लोकप्रियता पाहता अविश्वसनीय वाटते!

हिरवी अक्षरे १६: अर्थविचार सर्वांसाठी!

अर्थशास्त्राचा पर्यावरणाशी असलेला संबंध ‘अर्थविचार, अर्थव्यवहार - सर्वांसाठी’ या पुस्तिकेतून प्रकाश गोळे यांनी सोप्या भाषेत उलगडून सांगितला आहे.

या लेखकाच्या इतर पुस्तकांविषयी या सदरात पूर्वी लिहिलेले आहे. त्यांच्या आणखी एका पुस्तकाचा इथे समावेश करावासा वाटण्यामागे कारण आहे. ‘नैसर्गिक साधनसंपत्तीचे शाश्वत विकासासाठी व्यवस्थापन’ या विषयावर सर्वसामान्यांना समजेल अशा सोप्या भाषेत पर्यावरणातील तसेच अर्थशास्त्रातील क्लिष्ट संकल्पना स्पष्ट करणारी, ओघवती शैली हे त्यांच्या लेखनाचे वैशिष्ट्य आहे. तरीदेखील, त्यांची पुस्तके ठराविक वर्तुळांपुरती मर्यादित राहिली आहेत. ही पुस्तके केवळ पर्यावरण अभ्यासकांसाठी आहेत, असे नसून सर्वांसाठी उपयुक्त ठरतील अशी आहेत.

 
बांधकाम व्यावसायिक शहरात इमारती उभ्या करतात तेव्हा इमारतीतील रहिवाशांना वाहने उभी करण्यासाठी इमारतीच्या आवारात पुरेशी जागा ठेवत नाहीत. परिणामी, रहिवासी रस्त्यावर वाहने उभी करतात आणि त्यातून रहदारीला अडथळे निर्माण होतात. शहरात विशेषतः शहरातील जुन्या गल्लीबोळात, गर्दीच्या भागात अशा उभ्या केलेल्या वाहनांनी रस्ता अडविल्यामुळे होणारी वाहतुकीची कोंडी, पादचाऱ्यांना अडथळे निर्माण झालेले आपणा सर्वांनी अनुभवले असेलच. यामध्ये बांधकाम व्यावसायिक जास्तीत जास्त जागा इमारतीतील घरांसाठी वापरताना वाहने उभी करण्यासाठी रहिवाशांना सार्वजनिक जागेवर अतिक्रमण करण्यास भाग पाडत असतो.
अनेक कारखानदार कारखान्यातून बाहेर पडणारा धूर व सांडपाणी शुद्ध करण्याचा खर्च वाचवून ते सरळ हवेत किंवा नदीत सोडून देऊन समाजाला प्रदूषण भोगायला लावतात.
या दोन्ही उदाहरणांमध्ये उत्पादक आपल्या उत्पादन खर्चाचा काही भाग इतरांवर ढकलून जास्त नफा कमावितो. दुसऱ्यांना भरावी लागणारी ही किंमत किंवा खर्च – जो प्रत्येक वेळी पैशातच असेल असे नाही – त्याला अर्थशास्त्राच्या परिभाषेत ‘बहिर्वर्ती खर्च’; इंग्रजीत 'एक्स्टर्नेलिटी' असे म्हणतात.

नैसर्गिक साधनसंपत्तीच्या वापरामध्ये ‘बहिर्वर्ती खर्च’ लक्षातच न घेण्याची प्रवृत्ती मानवी समाजात पूर्वापार रूढ झालेली आहे. खाणमालक खनन करून मिळविलेली खनिजे विकून नफा कमावितात तेव्हा खाणकामामुळे त्या ठिकाणची सर्व प्रकारची जैवविविधता नष्ट होते. या जैवविविधतेवर अवलंबून - प्रामुख्याने थेट अवलंबून – जगणाऱ्या समूहांना त्यांच्या जीवनशैलीत बदल; तर खाणीच्या जवळपास वसलेल्या मानवी समूहांना प्रदुषणामुळे आरोग्यावर होणाऱ्या दुष्परिणामांच्या रूपात आदी विविध प्रकारे हा बहिर्वर्ती खर्च सोसावा लागतो.

सरकारकडून विविध सेवा, सुविधा, वस्तूंमध्ये मिळणारे आर्थिक अनुदान अर्थात ‘सबसिडी’ ही संकल्पना समाजातील सर्व स्तरांतील जनतेला परिचयाची आहे. मात्र, ‘नैसर्गिक सबसिडी’ ही संज्ञा या सबसिडीचा कुठेही, कसल्याही नोंदण्या न करता आपण सर्व सातत्याने वापर करत असूनही आपल्यापैकी फार कमी जणांना माहीत असेल.
निसर्गातील विविध चक्रांमुळे निर्माण होणारे विविध घटक – जसे जलचक्राचा भाग असलेला पाऊस म्हणजे समुद्राच्या खाऱ्या पाण्याचे गोड्या, पिण्यायोग्य पाण्यात नैसर्गिकरित्या होणारे रुपांतर; किंवा शेतात साचलेल्या पुराच्या पाण्याचा निचरा झाल्यावर मागे उरणारा गाळ म्हणजे शेतातील माती सुपीक करण्याची नैसर्गिक तऱ्हा. अशा अनेक प्रकारे निसर्गातून मिळणारे विविध घटक आपण वापरत असतो. मानवी समाजाचे जगणे सुकर करणारी नैसर्गिक क्रियांमधून होणारी अशी मदत म्हणजे ‘नैसर्गिक सबसिडी’.

या आणि अशा ‘पर्यावरणीय अर्थशास्त्र’ विषयक इतर संकल्पनांची प्रभावी मांडणी लेखकाने या पुस्तिकेत केली आहे. वर उल्लेख केलेल्या संकल्पनांच्या अनुषंगाने येणाऱ्या विविध बाबी पुस्तिकेत विस्ताराने दिल्या आहेत.

दैनंदिन जगण्यात गृहीत धरलेल्या आर्थिक व्यवहारांची मानवी समाजात सुरुवात कशी झाली, हे सांगून लेखकाने प्राचीन व्यापाराचे स्वरूप, आधुनिक आर्थिक व्यवहार, त्यातून आर्थिक सत्ता व अर्थविचारांची निर्मिती, युरोपीय, अमेरिकी यांबरोबर भारतीय अर्थव्यवस्था या मुद्द्यांच्या विस्तृत पार्श्वभूमीवर मानवी आर्थिक व्यवहारांच्या पर्यावरणावर होणाऱ्या परिणामांचा आढावा घेतला आहे.

‘रोअरिंग ट्वेन्टीज्’ म्हणजे १९२० च्या दशकात, पहिल्या महायुद्धानंतर अमेरिकी उद्योगांची झालेली भरभराट, त्यापाठोपाठ उद्भवलेली जागतिक मंदी – ज्याला इंग्रजीत ‘द ग्रेट डिप्रेशन’ असे म्हणतात, असे जगाच्या आर्थिक इतिहासातील महत्त्वाचे ठरलेले टप्पे व त्यांच्यामुळे जगाच्या आणि भारताच्याही अर्थव्यवस्थेवर झालेल्या दूरगामी परिणामांची चर्चा लेखकाने केली आहे.

लेखकाने खुली स्पर्धा आणि बोकाळलेली चंगळवादी, ‘फेक दो’ संस्कृती अशा विविध मुद्द्यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे.
बाजारपेठेत खुल्या स्पर्धेचा पुरस्कार करताना खुल्या स्पर्धेसाठी आवश्यक वातावरणाचे निकषसुद्धा चर्चिले गेले होते. वानगीदाखल लेखकाने दिलेले अॅडम स्मिथचे हे निकष पाहा; सुशिक्षित, उच्च नैतिक मूल्यांचे पालन करणारा समाज, सामाजिक जबाबदारीची जाण ठेवणारे नागरीक आणि प्रामाणिक, सचोटीने वागणारे, मालाचा दर्जा व वैशिष्ट्ये याबाबत सामाजिक जबाबदारी जाणणारे, पाळणारे असे पुरवठादार असतील; तरच खुल्या स्पर्धेमुळे सामाजिक कल्याण साधता येईल. अन्यथा खुल्या स्पर्धेचा फायदा समाजविघातक शक्तीच घेतील असा इशारा स्मिथने दिला होता. मात्र, पुढे त्याच्या या इशाऱ्याकडे कोणीच लक्ष दिले नाही. अर्थशास्त्राच्या कोणत्याही पाठ्यपुस्तकात खुल्या स्पर्धेस आवश्यक वातावरणाचे विश्लेषण समाविष्ट करण्यात आले नाही, याकडे लेखकाने लक्ष वेधले आहे. अखेरच्या भागात शाश्वत विकासाची संकल्पना लेखकाने विस्ताराने मांडली आहे.

पुस्तकाच्या मुख आणि मलपृष्ठावर साधे – दिखाऊ, आकर्षक नसलेले – मात्र, सत्य परिस्थिती दर्शवणारे फोटो आहेत. अवघड विषय सोपा करून मांडणारी ही लहानशी पुस्तिका ‘पर्यावरणीय अर्थशास्त्रा’ची तोंडओळख करून घेण्यासाठी उपयुक्त आहे.

हिरवी अक्षरे १४: चार्ल्स डार्विन – व्यक्ती, कृती आणि उत्क्रांती

चार्ल्स डार्विन आणि उत्क्रांतीवाद या विषयाचा समावेश केला नाही; तर निसर्ग-पर्यावरणविषयक वाचन अपुरे राहील.

कोणताही विषय आपल्या मातृभाषेतून शिकला; तर तो अधिक चांगला समजतो. मात्र, तर्कशुद्ध दृष्टिकोन बाळगून पर्यावरणशास्त्रातील मूलभूत वैज्ञानिक संकल्पनांवर लिहिलेली अभ्यासपूर्ण पुस्तके मराठी भाषेत अपवादानेच आहेत. उत्क्रांती; ज्याला इंग्रजीत ‘इवोल्यूशन’ म्हणतात ही अत्यंत गुंतागुंतीची, समजून घेण्यास अवघड अशी संकल्पना आहे. या संकल्पनेवर मराठी भाषेत लिहिलेले एक जुने – १९८० च्या दशकात प्रकाशित झालेले चांगले पुस्तक वाचनात आले. ‘चार्ल्स डार्विन – व्यक्ती, कृती आणि उत्क्रांती’ असे या पुस्तकाचे नाव आहे आणि लेखकाचे नाव भा. रा. बापट असे आहे.

पर्यावरणशास्त्र, जैवविविधता, उत्क्रांती या विषयांचा अभ्यास करणारे मराठी भाषिक विद्यार्थी, या विषयांचे शिक्षक व त्याचबरोबर या विषयांची आवड असणाऱ्या हौशी मंडळींसाठी हे पुस्तक निश्चितच उपयुक्त ठरेल. हे पुस्तक सहजासहजी मिळेल, असे वाटत नाही. जुने, दुर्मिळ असले; तरी पर्यावरण विषयाशी संबंधित चांगले पुस्तक म्हणून त्याचा या सदरात समावेश केला आहे. इच्छुक वाचकांनी शाळा-महाविद्यालयाच्या किंवा जुन्या सार्वजनिक वाचनालयात किंवा व्यासंगी परिचिताच्या संग्रही ते आहे काय, हे जरूर पाहावे.

कोपर्निकसने १६ व्या शतकात सूर्यकेन्द्री उपपत्ती – ‘विश्वाच्या केंद्रस्थानी पृथ्वी नाही; तर ती सूर्याभोवती फिरते’ – मांडली तेव्हापासून ते १९ व्या शतकात डार्विनने सजीवांच्या जातींच्या नैसर्गिक निवडीची उपपत्ती मांडली तोपर्यंत; दोन-अडीचशे वर्षांच्या कालावधीत पाश्चात्त्य समाजमन कसे आणि का बदलले होते, हे पुस्तकाच्या प्रस्तावनेत विषद केले आहे. लेखकाने म्हटले आहे की वास्तविक डार्विनने मांडलेला सिद्धांत हा अधिक मूलभूत होता. कोपर्निकसने जडसृष्टीविषयी संकल्पना मांडली होती; तर डार्विनने सजीवांची निर्मिती या विषयाला हात घातला होता. या विषयी बायबलमध्ये ठाम विधाने आहेत. त्याला आव्हान देणारा हा सिद्धांत होता. तरीही, डार्विनच्या वेळेपर्यंत पाश्चात्त्य समाजात सत्य व धर्माकडे तर्कशुद्ध दृष्टीने पाहावे, असे मानणाऱ्यांचे प्रमाण वाढले होते, म्हणून डार्विनच्या आधीच्या वैज्ञानिकांचा जसा छळ झाला, तसा डार्विनचा छळ झाला नाही. अर्थात, डार्विनवाद – म्हणजेच उत्क्रांतीवाद – सर्वमान्य आहे असे नाही; त्याला आक्षेप घेणारी विचारधारा अजूनही अस्तित्त्वात आहे. पण, डार्विनवादामुळे पाश्चात्त्य समाजाची मनुष्यजातीकडे पाहण्याची दृष्टी बदलली. धार्मिक असत्यांच्या मगरमिठीतून माणूस सुटला. या संदर्भाला धरून लेखकाने पुढे भारतीय समाजातील अंधश्रद्धेचा मुद्दा मांडला आहे आणि या पार्श्वभूमीवर डार्विनच्या चरित्राचा अभ्यास उपयुक्त ठरेल, या हेतूने हे पुस्तक लिहिल्याचे म्हटले आहे.

हे केवळ उत्क्रांतीच्या सिद्धांताची चर्चा करणारे पुस्तक नाही; तर व्यक्ती म्हणून डार्विनविषयी माहिती, त्याने केलेले प्रचंड काम – डार्विन म्हटले की बहुतेकांना उत्क्रांतीविषयक त्याचे काम ऐकिवात असते; मात्र त्याने निसर्गातील इतरही बाबींवर अभ्यास, संशोधन केले आहे – या विषयी माहिती पुस्तकात आहे. पुस्तकाची मांडणी ही ‘व्यक्ती’, ‘कृती’ आणि मग, ‘उत्क्रांती’ अशा क्रमाने केलेली आहे. त्यामुळे, उत्क्रांतीच्या अवघड संकल्पनेकडे जाण्यापूर्वी तिची, ती मांडणाऱ्या वैज्ञानिकाची पार्श्वभूमी वाचाकाला माहीत झालेली असते. ‘व्यक्ती’ आणि ‘कृती’ या भागांची मांडणी ओघवत्या शैलीत, गोष्ट सांगितल्याप्रमाणे केलेली असल्याने अवघड भागापर्यंत जाईतोवर वाचकाच्या मनात पुरेसे कुतूहल व उत्कंठा निर्माण झालेली असते. त्यामुळे, पुढे येणारी वैज्ञानिक विषयाची मांडणी समजून घेणे फार कठीण अथवा कंटाळवाणे वाटत नाही. खेरीज, कोणताही एकच भाग वाचण्यात रस असला; तर प्रत्येक भाग स्वतंत्ररित्या पूर्ण आहे.

‘व्यक्ती’ या भागात डार्विनचा जन्म, त्याची कौटुंबिक पार्श्वभूमी, त्याचे शिक्षण (ज्यात त्याला फारसा रस नव्हता), त्याचे जिवलग व मित्र आणि मुख्य म्हणजे त्याने एच.एम.एस. बीगल या जहाजावरून केलेला प्रवास याविषयी माहिती दिली आहे. ‘कृती’ या भागात डार्विनने केलेले संशोधन आणि लेखन याविषयी माहिती दिली आहे. ‘उत्क्रांती’ या भागात उत्क्रांतीची संकल्पना विस्ताराने मांडली आहे. आवश्यक तिथे आकृत्या दिल्या आहेत. तसेच या संकल्पना समजून घेण्यासाठी आवश्यक इतर वैज्ञानिक संकल्पना दिल्या आहेत. त्या अनुषंगाने डार्विनचे समकालीन संशोधक, त्यांचे कार्य, पुढच्या शतकातील संशोधन याविषयी माहिती दिली आहे. परिशिष्टात चार्ल्स डार्विनच्या जीवनातील महत्त्वाच्या तारखा दिल्या आहेत.

पुस्तकाची भाषा सरळ, सोपी आहे. इंग्रजीतील वैज्ञानिक संज्ञांसाठी ठिकठिकाणी वापरलेले मराठी प्रतिशब्द सहज समजण्याजोगे आहेत. पर्यावरणविषयक लेखन करताना ‘स्पीशिज’ या शब्दासाठी ‘जाती’ हा शब्द सर्रास वापरला जातो. ‘कास्ट’ या अर्थी ‘जाती’ शब्द वापरला जातो तेव्हा त्याचा उच्चार वेगळ्या प्रकारे करतात आणि ‘स्पीशिज’ या अर्थी वापरल्या जाणाऱ्या ‘जाती’ या शब्दाचा उच्चार वेगळा असतो, हे स्पष्टीकरण या पुस्तकात दिले आहे. मुखपृष्ठावर डार्विनचे प्रसिद्ध व्यंगचित्र आहे.

विज्ञानजगतात डार्विनचे स्थान व कार्य महत्त्वाचे आहे; हा विषयही रंजक आहे. त्यामुळे त्याची मांडणी करताना भारावून जात लेखन व्यक्तिपूजेकडे झुकण्याचा धोका होता. तो लेखकाने यशस्वीरित्या टाळला आहे, ही एक बाब आणि दुसरी बाब म्हणजे पुस्तकाअखेरीस दिलेली संदर्भग्रंथ यादी पाहता पुस्तकाची मांडणी तर्कशुद्ध व अभ्यासपूर्ण होण्यामागील कारणे सुज्ञ वाचकांच्या लक्षात येतील!

हिरवी अक्षरे १३: सागरी कासवांचे संरक्षण-संवर्धन

दीर्घायुष्यी असली; तरी अंडी घालणे वगळता सागरी कासवांचे आयुष्य समुद्रातच जात असल्याने त्यांच्याविषयी फारशी माहिती उपलब्ध नाही. मात्र, जी माहिती उपलब्ध आहे; ती रंजक आणि पुरेशी कुतूहलजनक आहे. जसे; कासवाची पिल्ले रात्रीच्या वेळी अंड्यातून बाहेर आली; तरी नेमकी समुद्राच्या दिशेने जातात. सागरी कासवे हजारो किलोमीटर पोहून जाऊ शकतात. सागरी कासवांनी एका दिवसात ८२ किलोमीटर अंतर कापल्याची नोंद आहे; तर ओदिशात खुणेचा बिल्ला लावून सोडलेली कासवे श्रीलंकेपर्यंत गेल्याची नोंद आहे आणि पुढेही जात असावीत, असा अंदाज आहे. मृत आणि आजारी मासे किंवा इतर जलचर खाऊन कासवे समुद्रसफाईचे काम करतात. काही कासवे निव्वळ पाणवनस्पती खाऊन गुजराण करत असल्याने या वनस्पतींच्या वाढीवर नियंत्रण राहते आणि निसर्गाचे संतुलन टिकून राहण्यास मदत होते. कासवांचे संरक्षण करण्याची गरज व्यक्त करणारी ही आणि अशी विविध कारणे, उपयुक्त माहिती ‘सह्याद्री निसर्गमित्र’ या संस्थेचे भाऊ काटदरे व राम मोने लिखित ‘सागरी कासवे संरक्षण – संवर्धन’ या पुस्तिकेत आहे.

समस्त कोकणवासियांनी आवर्जून वाचली पाहिजे अशी ही पुस्तिका आहे. याचे कारण, कोकणकिनाऱ्यावर ठिकठिकाणी वीणीच्या हंगामात अंडी घालण्यासाठी सागरी कासवे येतात. हॉक बिल, लेदर बॅक प्रकारची कासवे फार क्वचित; तर ठराविक किनाऱ्यांवर ग्रीन टर्टल आणि संपूर्ण कोकणकिनाऱ्यावर ऑलिव रिडले कासवे येतात. त्यांचे संरक्षण-संवर्धन करण्याची जबाबदारी इथल्या स्थानिक जनतेची आहे. इथल्या जैवविविधतेचा एक भाग ही कासवे आहेत आणि ही जैवविविधता जगली-वाचली; तर इथल्या पर्यावरणाचे व पर्यायाने माणसाचे आरोग्य चांगले राहील. खेरीज, अंड्यांतून बाहेर पडून त्यांची पिल्ले हजारोंच्या संख्येने किनाऱ्यावरून तुरूतुरू पळत समुद्राकडे जातात; हे दृश्य फार गंमतशीर दिसते! अशा छोट्याछोट्या, निखळ आनंदांसाठीही जैवविविधतेचे संरक्षण-संवर्धन करायला हवे.

पुस्तिकेत ‘महाराष्ट्रातील सागरी कासवे’ या प्रकरणात ठाणे, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील विविध किनाऱ्यांसह संपूर्ण भारतात आढळणाऱ्या कासवांच्या जमिनीवरील, गोड्या पाण्यातील व सागरी कासवांच्या जातिंविषयी दिले आहे. कासवाची अन्नसाखळीतील भूमिका, त्याचे खाद्य, वीणीचा हंगाम याविषयी सामान्य माहिती या प्रकरणात आहे. ‘सावधान! कासवे धोक्यात आहेत’ या प्रकरणात सागरी कासवांना असलेल्या प्रत्यक्ष, अप्रत्यक्ष धोक्यांची माहिती विस्ताराने दिली आहे. अंडी पळविणे, वन्य व पाळीव प्राण्यांपासून अंड्यांना असलेला धोका, मांसासाठी केली जाणारी कासवाची हत्या, मच्छिमारी बोटींच्या जाळ्यात अडकल्यामुळे होणारे कासवांचे मृत्यू याबरोबरच मासेमारी जाळीत चुकून अडकलेल्या कासवाला बाहेर जाण्यासाठी जाळीला बसविता येईल अशा ‘टर्टल एक्स्क्लुडर डिवाइस’चा उपाय दिला आहे. अप्रत्यक्ष धोक्यांमध्ये वाळू उत्खनन, धूप प्रतिबंधात्मक बंधारे, वृक्षलागवड, बंदर उभारणी, किनाऱ्यावरील विद्युतप्रकाश, पर्यटन, प्रदूषण या बाबींवर चर्चा केली आहे.

‘कासवांचे संरक्षण’ या प्रकरणात संरक्षणासाठी करावयाच्या उपाययोजनांची माहिती व प्रत्यक्ष कृती त्यांच्या फायद्यातोट्यांसह दिली आहे. संपूर्ण किनाऱ्याचे संरक्षण आणि निव्वळ घरट्यांचे संरक्षण असे दोन प्रमुख मुद्दे इथे मांडले आहेत. महत्त्वाची बाब अशी की उपाययोजना नेमक्या कशा कराव्यात, त्याकरिता कोणते साहित्य वापरावे, नोंदी कशा ठेवाव्यात हे नीट समजावून दिले आहे. आपल्या जवळच्या किनाऱ्यावर कासवाने अंडी घातली आहेत, असे कळले असता वाचकाला या पुस्तिकेच्या आधारे त्यांच्या संरक्षणासाठी प्रत्येक टप्प्यावर – घरट्याला, अंड्यांना संरक्षण देण्यापासून ते पिल्ले समुद्रात सोडेपर्यंत – योग्य त्या उपाययोजना करता येतील. खेरीज, अंड्यांच्या संरक्षणासाठी पूर्णपणे कृतीशील होता येणार नसेल; तर व्यक्तिगत पातळीवर त्यातल्या त्यात त्यांच्या रक्षणासाठी काय करता येईल, याचेही मार्गदर्शन पुस्तिकेत केले आहे. त्याचबरोबर सागरी कासव मिळाले; तर काय करावे हेदेखील सांगितले आहे.

‘सागरी कासवांचा अभ्यास’ या प्रकरणात कासवांचा अभ्यास करण्यासाठी वाचकांना प्रोत्साहन दिले आहे; तसेच तो नेमका कसा करता येईल हे विषद केले आहे. कासवाची जात कशी ओळखावी, त्याच्या शरीराचे मोजमाप कसे घ्यावे हे रेखाचित्रांच्या सहाय्याने स्पष्ट केले आहे. पिल्लांची मापे कशी घ्यावीत, कासवाचे वजन, अंड्यांचे वजन, आकार यांच्या नोंदी कशा कराव्यात हे दिले आहे. अभ्यासासाठी वापरल्या जाणाऱ्या आधुनिक उपकरणांची माहिती दिली आहे. प्रत्येक घरट्यासंबंधीचा तपशील कसा ठेवावा हे सविस्तर दिले आहे.

‘भारतातील सागरी कासवे’ या प्रकरणात या कासवांच्या जातिंची वाचकांना व्यावहारिकदृष्ट्या उपयुक्त ठरेल अशी वैज्ञानिक माहिती दिली आहे. पुस्तिकेत सागरी कासवांची, त्यांच्या खाणाखुणा, घरट्यांची, पिल्लांची रंगीत प्रकाशचित्रे दिली आहेत. पुस्तिकेतील माहिती आणि प्रकाशचित्रांच्या आधारे कासवांच्या जाति ओळखण्यास वाचकाला अडचण येऊ नये, अशी सोय लेखकांनी केली आहे.

पुस्तिकेच्या अखेरीस कासव संरक्षणासाठी काम करणाऱ्या मुंबई आणि कोकणातील संस्था व व्यक्तिंचे पत्ते, दूरध्वनी क्रमांक अथवा ईमेल पत्ते दिले आहेत. तसेच, वाचकांना कासवांची अधिक माहिती मिळविता यावी, यासाठी उपयुक्त संकेतस्थळांची यादी दिली आहे. पुस्तकाची भाषा सोपी आहे. वैज्ञानिक संज्ञांना सोपे मराठी प्रतिशब्द दिले आहेत. जिथे प्रतिशब्द देणे शक्य नाही अशा ठिकाणी इंग्रजी शब्द देवनागरी लिपीतही दिले आहेत. एकूणात, कोकणकिनारपट्टीत अंडी घालण्यासाठी येणाऱ्या सागरी कासवांचे संरक्षण-संवर्धन करण्याच्या दृष्टीने ही पुस्तिका निश्चितच उपयुक्त आहे.

हिरवी अक्षरे १२: अंदमान निकोबार द्वीपसमूहाची व्यथा

अंदमान निकोबार म्हटले की स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासातील काळ्या पाण्याची शिक्षा आठवते किंवा मग निसर्गरम्य पर्यटनस्थळ अशी ओळख आठवते. या पलिकडे या बेटांबाबत आपल्याला फारशी माहिती नसते.

अंदमान आणि निकोबार हा बंगालच्या उपसागरातील सगळ्यात मोठा द्वीपसमूह आहे. द्वीपसमूह म्हणजे अनेक लहानमोठ्या बेटांचा समूह. भारताच्या मुख्य भूमीपासून १,००० किलोमीटर अंतरावर असलेल्या अंदमान निकोबार द्वीपसमूहात ३०६ बेटे आणि २०६ खडक व खडकाळ पठारे आहेत. विषुववृत्ताजवळ असलेल्या या द्वीपसमूहावर वैशिष्ट्यपूर्ण विषुववृत्तीय हवामान आहे, वर्षावने आहेत, जैवविविधतेने समृद्ध असा हा प्रदेश आहे. मात्र, या सगळ्याच बेटा-पठारा-खडकांवर मानवी वस्ती नाही; तर अंदमान समूहातील ११ व निकोबार समूहातील १३ बेटा-पठारा-खडकांवर मानवी वस्ती आहे.

द्वीपसमूहावर आता आधुनिक माणूस वसला आहे. त्याची लोकसंख्या सातत्याने वाढते आहे; कित्येक शतके आधुनिक माणसाचे पाऊल न पडलेल्या अनेक ठिकाणी त्याने प्रवेश केला आहे. दुसरीकडे, या बेटांवर पूर्वापार वसलेले आदिवासी समूह इथल्या नैसर्गिक साधनसंपत्तीवर पूर्णपणे अवलंबून जीवन जगत आहेत. महत्त्वाची बाब अशी की या आदिवासी समूहांची परिस्थिती भारताच्या मुख्य भूमीवरील आदिवासी समूहांच्या परिस्थितीपेक्षा खूप वेगळी आहे. मुख्य भूमीवरील आदिवासी समूह आधुनिक माणसाच्या, त्याने निर्माण केलेल्या अर्थव्यवस्थेच्या संपर्कात फार पूर्वीच आले आहेत. त्यांची जीवनशैली बऱ्याच प्रमाणात भोवतालच्या जंगलांवर थेट अवलंबून असली; तरी ती त्यांच्या मूळ जीवनशैलीइतकी पारंपरिक राहिलेली नाही. या उलट अंदमान निकोबारमधील आदिवासी समूह मात्र आजही पारंपरिक पद्धतीने जगतात. त्यांच्या सर्व गरजा भागविण्यासाठी ते पूर्णपणे त्यांच्या सभोवती असलेल्या निसर्गावर अवलंबून आहेत. जंगलात भटकून शिकार आणि वनोपज गोळा करून ते आपली उपजीविका करतात. अर्थव्यवस्थेशी तर नाहीच; पण यातील काही समूहांचा आधुनिक माणसाशीदेखील संपर्क आलेला नाही. किंबहुना, यातील ठराविक समूह आधुनिक माणसापासून आवर्जून दूर राहतात. त्यांच्याशी संपर्क साधण्याच्या आपल्या प्रयत्नांना ते दाद देत नाहीत आणि त्यांच्या हद्दीत प्रवेशही करू देत नाहीत.

नैसर्गिक, सांस्कृतिक दृष्ट्या वैशिष्ट्यपूर्ण द्वीपसमूहावरील पर्यावरण, इथे नांदणाऱ्या आदिम जमाती आणि आधुनिक माणसाने त्यांच्यासमोर निर्माण केलेल्या गंभीर समस्या, इथल्या निसर्गाचा चालविलेला ऱ्हास या सगळ्याचा उहापोह पंकज सेखसरिया यांच्या ‘ट्रबल्ड आयलंड्स’ या पुस्तकात येतो. अंदमान निकोबार द्वीपसमूहावरील परिस्थितीचा अभ्यास करताना लेखकाने वेळोवेळी इंग्रजी नियतकालिकांमध्ये लिहिलेल्या लेखांचे संकलन असे या पुस्तकाचे स्वरुप आहे.

अंदमान निकोबार द्वीपसमूहाची वैशिष्ट्ये आणि तिथल्या अनेक समस्या, निसर्गसंवर्धनाच्या आव्हानांविषयी पुस्तकात विस्ताराने मांडणी केली आहे. पुस्तक इंग्रजीत असले; तरी भाषा सोपी आहे. ओघवत्या शैलीत सत्य घटनांची पेरणी करीत मुद्दे समजावून दिले आहेत.

द्वीपसमूहाविषयी थोडी माहिती, इथल्या जंगलतोडीच्या उद्योगाचा इतिहास यांची माहिती पहिल्या भागात येते. दुसऱ्या भागात द्वीपसमूहावरील आदिम समूहांविषयीचे लेख आहेत. त्यानंतर इथल्या निसर्गसंवर्धनासाठी सर्वोच्च न्यायालयात मागितलेली दाद व त्याविषयी अधिक माहिती दिली आहे. पर्यावरणशास्त्रीय समस्यांबाबत माहिती अखेरच्या भागात येते. रंगीत छायाचित्रांची पाने आहेत. याखेरीज, इतर संबंधित माहिती, आकडेवारी पुस्तकाच्या अखेरीस दिली आहे.

अंदमानमध्ये ब्रिटीशांनी आणि स्वातंत्र्यानंतर भारत सरकारने राबविलेली धोरणे ही कायमच आधुनिक अर्थव्यवस्थेला पूरक राहिली आहेत. त्यामुळे, भारताच्या मुख्य भूमीवर आहेत तशा पर्यावरणाच्या गंभीर समस्या या द्वीपसमूहावरदेखील निर्माण झालेल्या आहेत. इथल्या पर्यावरणाचा ऱ्हास झाल्याने मौल्यवान जैवविविधता नष्ट होत आहे; त्याचबरोबर जगण्यासाठी सर्वस्वी त्यावर अवलंबून आदिम समूहांच्या जीवनशैलीला; नव्हे त्यांच्या अस्तित्त्वालाच धोका निर्माण झाला आहे.

इथे लक्षात घ्यायला हवे की या आदिवासी समूहांना मुख्य प्रवाहात आणणे जवळपास अशक्य आहे. पूर्वापार आधुनिक माणसाशी संपर्कात नसल्याने या समूहांमध्ये नव्या जगातील अनेक रोगांना प्रतिकारशक्ती नाही. आधुनिक माणसाने तिथे वस्ती केल्यामुळे त्यांचा जो काही थोडाफार संपर्क त्याच्याबरोबर आला आहे, त्याचे त्या समूहावरील दुष्परिणाम वेळोवेळी दिसून येत आहेत. त्यांच्यात पसरलेल्या गोवर किंवा अशा एखाद्या साथीत त्यांची लोकसंख्या झपाट्याने कमी झाली आहे. त्यांच्याबरोबर त्यांची भाषा, त्यांची संस्कृती, सभ्यता अस्तंगत होते आहे. जीवशास्त्राच्या दृष्टीने पहिले असता इथल्या निसर्गाच्या ऱ्हासामुळे वेगळ्या जनुकीय उत्क्रांतीच्या शक्यता कायमच्या नाहीशा होण्याची भीती आहे.

जैवविविधतेचा ऱ्हास आणि मनुष्यजातीचे कायमस्वरुपी नुकसान टाळायचे असेल; तर आताच पावले उचलायला हवीत. महत्त्वाची बाब अशी की त्यासाठी उपाययोजना या आधुनिक माणसाने म्हणजे तुम्हीआम्हीच केल्या पाहिजेत. कारण, आपलेच ‘जाति’बांधव (इथे जाति हा शब्द इंग्रजीतील स्पिशीज् या अर्थाने) संपूर्ण जगाला भेडसावणाऱ्या पर्यावरणाच्या समस्यांविषयी अनभिज्ञ असूनही एक पर्यावरणस्नेही जीवनशैली जगत आहेत. आधुनिक, सुसंस्कृत समाज म्हणून आपल्यापेक्षा वेगळ्या सभ्यतेचा आदर करण्याची, त्यांच्या जीवनशैलीला वाव देण्याची जबाबदारी आपली आहे. मात्र, आजवरचा इतिहास पाहता आपण त्यात अयशस्वी ठरलो आहोत, याची जाणीव हे पुस्तक करून देते.

हिरवी अक्षरे ९: पक्षी आणि वनस्पतीसृष्टी

उत्क्रांतीच्या सिद्धांताचे जनक चार्ल्स डार्विन यांनी १८५९ साली एक प्रयोग केला होता. रेड-लेग्ड पार्टरिज या पक्ष्याच्या पावलाला चिकटलेला चिखल काढून घेतला. त्यातील आर्द्रता राखून ठेवली, परिणामी चिखलात असलेल्या बिया रुजून तब्बल ८३ रोपे तयार झालेली त्यांना आढळली. एका पक्ष्याच्या लहानशा पावलाला चिकटलेल्या चिखलातून केवढ्या मोठ्या प्रमाणात बीजवहन होते याची ही झलक होती!

केवळ मॉरिशस बेटावर आढळणारे एक ठराविक झाड झपाट्याने नाहीसे होत चालल्याचे पर्यावरण अभ्यासकांच्या लक्षात आले. बेटावर त्या प्रकारचे मोजके वृक्ष उरले होते; ते सुद्धा खूप जुने तीनेकशे वर्षे वयाचे. त्यांच्या बिया रुजत नसल्याने नवी रोपे निर्माण होत नाहीत, असे निरीक्षण अभ्यासकांनी नोंदविले. सखोल अभ्यासांती त्यांनी अनुमान काढले की डोडो पक्ष्याने या झाडाची फळे खाल्ली व त्याच्या बिया डोडोच्या विष्ठेतून बाहेर पडल्यानंतरच त्या रुजण्यायोग्य होतात. हा डोडो पक्षी शिकार करून माणसांनी कायमचा नष्ट केला. त्यामुळे आता डोडोपाठोपाठ त्याचे ते विशिष्ट झाडही अस्तंगत होण्याची शक्यता आहे.

पक्षी आणि वनस्पतींचे अशा विविध प्रकारे एकमेकांवर अवलंबून असतात. त्यांचा हा परस्परसंबंध स्पष्ट करून सांगणाऱ्या एका इंग्रजी पुस्तकाची ओळख आजच्या लेखात आपण करून घेणार आहोत. पक्षी आणि वनस्पतींची निसर्गचक्रातील भूमिका बारकाव्यांनिशी समजावून सांगणारे ‘बर्ड्स एन्ड प्लान्ट रीजनरेशन’ हे पुस्तक तारा गांधी या पक्षीअभ्यासक लेखिकेने लिहिले आहे. ‘बर्ड्स एन्ड प्लान्ट रीजनरेशन’ म्हणजे पक्षी आणि वनस्पतींचे पुनरुज्जीवन. वर उल्लेख केलेली आणि अशी अनेक उदाहरणे देत हे पुस्तक पक्षी व वनस्पतींमधील गुंतागुंतीचे नाते स्पष्ट करते.

वनस्पतींच्या बिया रुजण्यापासून ते त्या पुरेशा मोठ्या वाढेपर्यंतचा काळ ही त्यांच्यासाठी अडथळ्यांची शर्यत असते. आधी बिया योग्य ठिकाणी पडायला हव्यात, मग हवा, पाणी, मातीचे समीकरण जुळून यावे लागते, ते जुळून बी रुजली तरी त्यातून निर्माण झालेले रोप प्रचंड संख्याबळ असलेले झपाट्याने वाढणारे नानाविध प्रकारचे कीटक, उंदीरवर्गीय प्राणी यांच्या भक्ष्यस्थानी पडले नाही; तर जगते वाचते. असे सर्व अडथळे पार करून टिकाव धरणारी रोपे पुढे फुलतात, फळतात. त्यामध्ये त्यांना पक्ष्यांची कोणकोणत्या प्रकारे मदत होते, या मुख्य सूत्राच्या अनुषंगाने पुस्तकातील प्रकरणे लिहिली आहेत.

पक्ष्यांचे त्यांच्या आहारानुसार विविध प्रकार – मिश्राहारी पक्षी, कीटकभक्षी, फलाहारी पक्षी, शिकारी पक्षी; वेगवेगळ्या परिसंस्थेत नांदणारे वेगवेगळे पक्षी, त्या त्या परिसंस्थेत निसर्गाने त्यांना नेमून दिलेली कामे हे विषय पुस्तकात विस्ताराने मांडले आहेत. वनस्पतींच्या पुनरुज्जीवनात बीजवहन, रोपाचे संरक्षण, परागीभवन करतात; तसेच वनस्पतीच्या वाढीसाठी पोषक अन्नांश पुरवितात. या सर्व क्रिया सुरळीत व्हाव्यात म्हणून पक्ष्यांची योजना निसर्गाने कशी केली आहे, हे भरपूर उदाहरणांच्या आधारे लेखिकेने समजावून दिले आहे. परिसंस्थेचे स्वास्थ्य पक्ष्यांमुळे सुधारते, तिचे – अखंड परिसंस्थेचे पुनरुज्जीवन त्यांच्यामुळे शक्य होते; तर दुसरीकडे, काही ठराविक प्रसंगी पक्ष्यांच्या माध्यमातून परिसंस्थेची हानी देखील होते, हे वाचकांसमोर मांडले आहे. तुमच्या आमच्या परिचयाची घाणेरी ही वनस्पती मुळात देशी नाही. पण तिचा भारतात शिरकाव झाला इतकेच नव्हे; तर ती सर्वत्र पसरली, फोफावली असून इथल्या स्थानिक वनस्पतींवर तिने अतिक्रमण केले आहे. तिचा हा पसारा असा वाढण्यास पक्षी मोठ्या प्रमाणावर कारणीभूत ठरले. घाणेरीची छोटी फळे पक्ष्यांना आकर्षित करतात. साळुंकी, ब्राह्मणी मैना, लाल बुडाचा बुलबुल, लाल गालाचा बुलबुल असे आपल्या भोवती खूप सहज दिसून येणारे पक्षी मोठ्या प्रमाणावर ही फळे खातात. त्यामुळे त्यांच्यामार्फत या तणाचा प्रसार होतो.

शिकारी पक्षी ज्या प्राण्यांची, छोट्या पक्ष्यांची शिकार करतात त्यांच्या पोटात न पचलेल्या अन्नात बिया असतात. या बिया शिकारी पक्ष्यांच्या विष्ठेतून न पचलेली हाडे, पिसे याबरोबर बाहेर पडतात. शिकारी पक्षी मोठ्या व लांब अंतरावर भराऱ्या घेतात त्यामुळे कमी प्रमाणात का होईना पण या पक्ष्यांमार्फत दूर अंतरापर्यंत बीजवहन होते. अशा अनेक गमतीजमती लेखिकेने या पुस्तकात नोंदविल्या आहेत.

शास्त्रीय संज्ञा व संकल्पना पुस्तकात असल्या; तरी त्या सोप्या भाषेत उलगडून स्पष्ट केल्या आहेत. मजकुराला रेखाचित्रे, रंगीत छायाचित्रे आणि क्वचित आकृत्यांची जोड दिली आहे. समजण्यास क्लिष्ट होऊ शकेल असा विषय अवघ्या ७०-८० पानांमध्ये सोप्या, रंजक भाषेत छान समजावून दिला आहे. देशोदेशी झालेल्या अभ्यासातील अनुमाने, दाखले, उदाहरणे देताना जागोजागी त्या त्या माहितीचा स्रोत दिला आहे. वैज्ञानिक लेखनाचे नियम पाळताना मजकूर कंटाळवाणा होऊ नये, संदर्भांमुळे वाचनाला अडथळे निर्माण होऊ नयेत, असे लेखन आहे. पुस्तकातील माहिती मनोरंजक आहे आणि थोडा प्रयत्न केला; तर त्यातील काही भाग आपल्यालाही निरीक्षणातून ती पडताळून पाहता येण्याजोगे आहेत. निसर्ग अभ्यासकासाठी हे पुस्तक उपयुक्त ठरते, पण त्याचबरोबर, नुसताच छंद म्हणून निसर्गनिरीक्षण करणाऱ्यांनाही ते आवडेल असे आहे.

हिरवी अक्षरे ८: माझा समुद्रशोध


शालेय जीवनात एखाद्या विषयात गोडी निर्माण होण्यासाठी विषयाचा अभ्यासक्रम, पुस्तकातील मांडणी आणि चांगले शिक्षक अशा अनेक बाबी जुळून याव्या लागतात. तुमच्या बाबतीत भूगोल विषयासंदर्भात हे समीकरण चुकले असेल; तर उशिरा का होईना पण ते दुरुस्त करण्यासाठी डॉ. श्रीकांत कार्लेकर यांच्या ‘माझा समुद्रशोध’ या पुस्तकाची नक्की मदत होईल! भूगोलाची थोडी नव्याने ओळख करून घेतली; तर आपल्या भोवताली असलेल्या भौगोलिक महत्त्वाची ठिकाणे पाहून, त्यांचे महत्त्व समजून घेता येईल. पर्यटनाला वेगळी, अभ्यासपूर्ण दिशा मिळेल. म्हणून आज या पुस्तकाची ओळख करून घेऊ.

भौगोलिक भिन्नतेमुळे निर्माण झालेल्या वैविध्यपूर्ण परिस्थितींना मानवी समाजाने दिलेला भिन्न-भिन्न प्रतिसाद एवढ्यापुरता भूगोल विषय मर्यादित नाही. ही भूगोलाची केवळ एक शाखा झाली. भूगोल विषयाची व्याप्ती मोठी आहे. सांस्कृतिक, ऐतिहासिक बाबींचा पाया भूगोल आहे. केवळ पुस्तकी अभ्यासाने भूगोल विषय समजून घेता येत नाही. तो समजून घेण्यासाठी प्रत्यक्ष निरीक्षणाची जोड हवी. भूगोल विषयाचे अध्ययन, अध्यापन करण्यासाठी कोकण किनारपट्टी पिंजून काढताना लेखकाला आलेल्या अनुभवांचे कथन असे ‘माझा समुद्रशोध’ हे ललितलेखन स्वरुपातील पुस्तक आहे.

कोणताही समुद्र किनारा हा त्या परिसरातील समुद्राचे भूतकाळातील चित्र आपल्यासमोर उभे करू शकतो. म्हणजे समुद्र किनाऱ्यावरील पुळण, वाळूचे किंवा खडकाळ किनारे, त्यालगत असलेली भूशिरे, किनाऱ्याजवळ आढळणाऱ्या समुद्री गुहा, कडे, भरतीरेषा, लाटा, प्रवाहांची दिशा अशा विविध घटकांचे निरीक्षण, अभ्यास करून एखाद्या ठिकाणी समुद्राची पातळी नेमकी कशी होती या विषयी अंदाज बांधता येतात. मोजमापे घेऊन, पुरावे अभ्यासून वैज्ञानिक निकषांवर उतरतील असे निष्कर्ष काढता येतात.

समुद्राचे आकर्षण नसलेली व्यक्ती विरळाच. समुद्राजवळ राहणाऱ्यांना कितीही नित्याचा झाला; तरी त्याचा कंटाळा येत नाही. त्यात, नित्याच्या किनाऱ्याचे भौगोलिक महत्त्व समजून घेतले; तर त्यातून आपला, आपल्या गावाच्या भूतकाळाचा एखाद-दुसरा पैलू जाणून घेता येईल. ठाणे, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात राहणाऱ्यांना, तसेच, वेळोवेळी पर्यटनासाठी कोकणात जाणाऱ्यांना आणि घरगुती पर्यटन व्यवसाय करणाऱ्यांना आपल्या पाहुण्यांना नवी माहिती देता यावी म्हणून इथल्या किनारपट्टीची भौगालिक वैशिष्ट्ये जाणून घेण्यासाठी या पुस्तकाची मदत होईल. जसे; रेवसच्या किनाऱ्यावर चिखलाची पुळण व त्याखाली गाडले गेलेले खारफुटीचे जंगल आहे; समुद्राला समांतर दिघी-नानवेल-आडगाव-श्रीवर्धन रस्त्यावरून ठिकठिकाणी तयार झालेल्या पुळणी, समुद्री गुहा व समुद्रकडे ही भौगोलिक वैशिष्ट्ये दिसतात. सागरी मार्गाने तस्करीसाठी सोयीचे म्हणून व १९९३ च्या मुंबई बॉम्बस्फोटांमुळे कुप्रसिद्ध झालेल्या शेखाडी गावाचा समुद्रकिनारा ही कोकण किनारपट्टीत दुर्मिळ असलेले भौगोलिक वैशिष्ट्य आहे; गुळगुळीत दगडधोंड्यांचा बनलेला ‘शिंगल बीच’ इथे पाहायला मिळतो. असा एक लहानसा ‘शिंगल बीच’ उरणजवळ होता; मात्र, जेएनपीटी बंदराच्या निर्मितीनंतर तो नष्ट झाला. आपल्या जवळपास असलेल्या, आपण पूर्वी कधी भेट दिलेल्या किंवा आपल्या ऐकिवात असलेल्या ठिकाणांचे भौगोलिक महत्त्व पुस्तकात विषद केले आहे.

गड-किल्ले, जुने वाडे, बंदरे यांकडे भूगोलाच्या चष्म्यातून पाहण्याची दृष्टी हे पुस्तक देते. लेखक म्हणतात, “या गडकिल्ल्यांचे ऐतिहासिक महत्त्व, त्याच्या स्थानमहात्म्याशीच निगडीत होते हे इतिहास वाचल्यावर लक्षात आले. कोकण किनाऱ्यावरचे किल्ले जेव्हा बांधले गेले, तेव्हाची किनार्याची ठेवण थोडी वेगळी होती आणि समुद्राची पातळी आजच्यापेक्षा वर होती याचे निश्चित पुरावे माझ्या संशोधनातून हाती आले होते...” असे सांगून लेखकाने स्पष्ट केले आहे की आज अलिबागच्या किल्ल्यावर ओहोटीच्या वेळी सहज चालत जाता येते तसे पूर्वी नव्हते. समुद्राची पातळी उंच होती त्यामुळे किल्ला असलेली खडकाळ जमीन हे बेट होते; ओहोटीच्या वेळीही तिथे जाणे शक्य नव्हते. तसेच, कोर्लई किल्ला हासुद्धा समुद्राची पातळी खालावल्यामुळे वाळूचे संचयन होऊन मुख्य भूमीशी जोडला गेला आहे.

संपूर्ण कोकण किनारपट्टीत ठिकठिकाणी आढळणाऱ्या अशा विविध गमतीजमती या पुस्तकात दिल्या आहेत. खेरीज, दीव आणि महाबलिपुरम या दोन ठिकाणच्या समुद्रकिनाऱ्याबाबत दोन स्वतंत्र प्रकरणांचा पुस्तकात समावेश केला आहे. पुस्तकाच्या अखेरीस कोकण किनाऱ्याच्या रुपाने आपल्याला लाभलेला भूसामरिक वारसा जपण्याची गरज लेखकाने व्यक्त केली आहे. त्याकरिता करण्याजोगे साधेसोपे उपाय सुचविले आहेत. भौगोलिक वैशिष्ट्यांची रंगीत प्रकाशचित्रे पुस्तकात जागोजागी दिली आहेत. प्रत्यक्ष त्या त्या ठिकाणचे हे फोटो आहेत. पुस्तकाला प्र. के. घाणेकर यांची प्रस्तावना आहे.

उपजत असलेली समुद्राची ओढ, त्याविषयी जाणिवे-नेणिवेतील कुतूहल आणि भूगोलाची आवड यातून आकाराला आलेले संशोधन, मिळविलेले विषयाचे ज्ञान लेखकाने पुस्तकात मांडले आहे. सुरुवातीला म्हटल्याप्रमाणे हे ललितलेखन आहे. शोधप्रबंध किंवा वैज्ञानिक लेखन नाही. तरीदेखील पुस्तकातील भूगोलाची माहिती वैज्ञानिक दृष्टिकोन बाळगून दिली आहे. भौगोलिक कारणमीमांसा करताना भाषा सर्वसामान्य वाचकाला समजेल अशी सोपी आहे. त्यामुळे भूगोल विषयाची पार्श्वभूमी नसलेल्या वाचकांनाही गुंतवून ठेवत भूगोलाची नव्याने ओळख करून देण्यात हे पुस्तक यशस्वी ठरते.

हिरवी अक्षरे १:आईस्क्रीम खावे की खाऊ नये?!

वाचक हो, लक्षवेधी शीर्षक हवे म्हणून आईस्क्रीमचा उल्लेख केला आहे! या प्रश्नाचे उत्तर तुम्हाला लेखात मिळेलच, पण सुरुवात मूळ विषयाने करू.


पर्यावरणीय समस्यांची व्याप्ती व गांभीर्य मोठे आहे, त्या अत्यंत गुंतागुंतीच्या आहेत, त्यांची तीव्रता वाढत चालली आहे. त्यामुळे, गेल्या दशकभरात पर्यावरण हा विषय ऐरणीवर राहिला आहे. प्रदूषण, तापमान वाढ, हवामान बदल, शाश्वत विकास असे शब्द अधूनमधून कानावर पडत असतात, या विषयांवरील चर्चा प्रसारमाध्यमांतून होताना दिसते. पर्यावरणविषयक गप्पा मारणारे खूप भेटतात, कुणी सांगतात ‘इकोफ्रेंडली’ वस्तू वापरा; तर कुणी सांगतात शहरापेक्षा गावाकडे जाऊन राहा! मात्र, ‘इकोफ्रेंडली’ म्हणजे नेमके काय? आणि पर्यावरणाविषयी खूप वाटते हो, पण म्हणून एकदम गावाकडे जाऊन राहणे जमेल असे वाटत नाही किंवा हे सगळे केले; तरी पर्यावरणाला त्यातून फायदा होतो किंवा नाही हे कसे ठरविणार? पर्यावरणाच्या अक्राळविक्राळ समस्यांवर उपाययोजना करण्यासाठी स्थानिकपासून ते जागतिक पातळीवरील तज्ञ, सत्ताधारी मंडळी अधूनमधून सभा-बैठका-परिषदा आयोजित करतात, त्यातूनही काही ठोस बदल घडताना दिसत नाही. अशा परिस्थितीत मी – एक सर्वसामान्य व्यक्ती – काय करणार? या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यास ‘दैनंदिन पर्यावरण’ हे पुस्तक मदत करते.

‘विचार वैश्विक, कृती स्थानिक आणि प्रतिसाद वैयक्तिक’ ही लेखक दिलीप कुलकर्णी यांनी लिहिलेल्या या पुस्तकाची मुख्य संकल्पना. पर्यावरणीय समस्यांना कमीअधिक प्रमाणात तुमच्याआमच्या दैनंदिन कृती कशा कारणीभूत आहेत याचा ऊहापोह या पुस्तकात केला आहे. घरात, स्वयंपाकघरात, न्हाणीघरात, परसात, दुकानात, उपाहारगृहात, विधायक उपक्रम-सणसमारंभात, कार्यालयात, प्रवासात, शाळेत, शेतीत, सहलीत आपण करीत असलेल्या लहानसहान, वरवर निरुपद्रवी भासणाऱ्या वेगवेगळ्या कृती आणि त्यांच्या पर्यावरणीय परिणामांमागील कारणमीमांसा हे पुस्तक समजावून सांगते. तसेच, खऱ्या अर्थाने ‘पर्यावरणस्नेह’ जपता यावा यासाठी या प्रत्येक कृतीत व्यवहार्य बदल सुचविते. हे बदल – आपल्या गरजा मर्यादित ठेवून बिनगरजेच्या वस्तूंचा ‘वापर पूर्णपणे टाळणे’, हे शक्य नसल्यास ‘कमीत कमी वापर करणे’, हा वापर वस्तू अर्धवट वापरून फेकून न देता ‘पूर्णपणे करणे’ आणि शक्यतो वस्तूंचा ‘पुनर्वापर(reuse) व पुनर्घटन (recycle) करणे’ या चतुःसूत्रीवर आधारित आहेत. नमुन्यादाखल; आंघोळीसाठी शॉवरऐवजी बादली वापरण्याचा सल्ला लेखकाने दिला आहे. त्यामुळे, पाण्याची बचत होते. ही झाली अनावश्यक वस्तूचा वापर टाळण्याची बाब. पुरेपूर वापराचा हा नमुना पाहा; उपाहारगृहात ग्राहकासमोर ठेवलेला पेला सतत पाण्याने भरलेला राहावा म्हणून ग्राहकाने घोटभर पाणी प्यायले; तरी तो थोडासा रिकामा झालेला पेला वेटर घाईने उचलून घेऊन जातात व भरलेला पेला समोर ठेवतात किंवा ग्राहकाला गरज असो अगर नसो पेल्यात पाण्याची भर घालत राहतात. अशा प्रसंगी ग्राहकानेच पटकन पाणी हवे-नको हे स्पष्ट सांगितले; तर पाण्याचा होणारा प्रचंड अपव्यय सहज टाळता येईल, असे लेखक सुचवितो.

प्लास्टिकच्या अविघटनशीलतेचे गांभीर्य लक्षात आणून देण्यासाठी ‘नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि...’ या भगवद् गीतेतील श्लोकाचा वापर असो किंवा वीज बचतीचे महत्त्व पटवून देण्यासाठी सांगितलेला स्कॉच माणसाच्या चिक्कूपणाचा किस्सा असो; विषय गंभीर असला; तरी खुसखुशीत शैलीत मांडलेला आहे. मुद्दे सोपे करून परिणामकारकरित्या वाचकासमोर ठेवले आहेत. इंग्रजी शब्दांना सोपे मराठी प्रतिशब्द हे देखील या पुस्तकाचे वैशिष्ट्य आहे. कालांतराने पर्यावरण सुधारल्यामुळे हे पुस्तक निरुपयोगी ठरावे, अशी अपेक्षा लेखकाने प्रस्तावनेत व्यक्त केली आहे. आपले लेखन कालातीत ठरावे, अशी महत्त्वाकांक्षा बाळगणाऱ्यांच्या भाऊगर्दीत खऱ्याखुऱ्या पर्यावरणस्नेहाला महत्त्व देत पुस्तकाची उपयुक्तता लवकरच संपुष्टात येवो, असे म्हणणारा लेखक विरळा!

जाता जाता आईस्क्रीमविषयी; लेखकाच्याच शब्दांत “दूध गोठवण्यासाठी प्रचंड ऊर्जा खर्च करायची. गोठलेल्या स्थितीतच त्याची वाहतूक करण्यासाठी ऊर्जा वापरायची. दुकानात, उपाहारगृहात ते विकलं जाईपर्यंत शून्याखालील तापमानात ठेवायचं! किती प्रचंड प्रमाणात ऊर्जा लागत असेल या सगळ्यासाठी! – केला आहे आपण कधी ह्याचा विचार आईस्क्रीम खाताना?”

केंद्रीय पर्यावरण व वन मंत्री प्रकाश जावडेकर यांनी अलिकडेच कपडे धुण्याच्या पावडरींमध्ये फॉस्फेट वापरण्यावर बंदी घालण्याबाबत वक्तव्य केले. फॉस्फेटच्या या समस्येकडे १९९४ साली प्रकाशित झालेल्या ‘दैनंदिन पर्यावरण’ने लक्ष वेधले आहे आणि त्याला साधासोपा व्यवहार्य पर्यायही दिला आहे. ओला आणि सुका कचरा वेगळा करण्याचे महत्त्व आता हळूहळू महानगरपालिकांच्या लक्षात येऊ लागले आहे. कचरा व्यवस्थापन या बाबीवरही या पुस्तकात नेमके भाष्य केले आहे.

हिरवी अक्षरे

पर्यावरण विषयाशी थेट अथवा अप्रत्यक्षपणे संबंध असलेल्या काही पुस्तकांची ओळख करून देण्यासाठी ‘हिरवी अक्षरे’ हे सदर. इथे वाचकांच्या भेटीला येणाऱ्या पुस्तकांमधील काही पुस्तके प्रसिद्ध आहेत, मात्र ठराविक वर्तुळापुरती मर्यादित राहिली आहेत. काही पुस्तके माहितीपूर्ण, वाचनीय असूनही फारशी प्रसिद्ध झाली नाहीत. ही सगळीच पुस्तके पर्यावरणाविषयी कुतूहल असणाऱ्यांना, पर्यावरण संरक्षण-संवर्धनासाठी काहीतरी ठोस करू इच्छिणाऱ्यांना वेळोवेळी पडत असलेल्या विविध प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यास मदत करतील; वाचनाला, अभ्यासाला आणि कृतीला देखील दिशा देतील अशी अपेक्षा आहे, म्हणून हे ओळखसत्र!

(पूर्वप्रसिद्धी: दैनिक कृषीवल २०१६)

पुढच्यास ठेच, पण मागचा होईल का शहाणा?

निसर्गातील सर्व वनस्पती काही प्राथमिक कार्ये करीत असतात; ते म्हणजे मुळांच्या साह्याने माती धरून ठेवणे, जमिनीचा ओलसरपणा व थंडावा राखणे, हवा आर्द्र व थंड ठेवणे आणि माती व हवेतील विविध घटकांचा समतोल राखणे. मात्र, त्यापुढे वनस्पती इतर विशेष कार्ये करीत असतात. जसे; काही वनस्पती विविध प्रकारच्या प्राण्यांना अन्न पुरवितात, पक्ष्यांना घरटी करण्यासाठी आवश्यक सामान पुरवितात, सुरक्षित आसरे पुरवितात. या कार्यांना आपण ‘पर्यावरणशास्त्रीय सेवा’ असे म्हणू.
मात्र, हे नंतरची विशेष कार्ये वनस्पतींना करता यावीत, यासाठी त्या वनस्पती आपापल्या नैसर्गिक अधिवासात असणे गरजेचे असते. म्हणजे, वाळवंटातील वनस्पती वाळवंटात, वर्षावनातील वनस्पती वर्षावनात आणि त्याही पुढे जाऊन मादागास्करच्या वर्षावनातील वनस्पती मादागास्करमध्ये, आफ्रिकेच्या गवताळ प्रदेशातील वनस्पती आफ्रिकेत असावी लागते. अशा त्या त्या ठिकाणी उत्क्रांत झालेल्या, नैसर्गिक अधिवासात निसर्गनियमानुसार कार्यरत असलेल्या वनस्पतींना त्या त्या ठिकाणच्या स्थानिक किंवा देशी वनस्पती असे म्हणतात. या संकल्पनेला इंग्रजीत ‘नेटिव’ असा शब्द आहे. या उलट मूळ स्थानापेक्षा वेगळ्या, इतरत्र ठिकाणी वाढणाऱ्या वनस्पतींना उपऱ्या किंवा परदेशी वनस्पती असे म्हणतात. या संकल्पनेला इंग्रजीत ‘एक्झॉटिक’ असा शब्द आहे. अशा उपऱ्या वनस्पती फारशा पर्यावरणशास्त्रीय सेवा पुरवू शकत नाहीत. मात्र, त्यांच्यामुळे परिसंस्थेत काही समस्या निर्माण होतात. जसे; मातीतील घटकांचा समतोल ढळतो. ज्यामुळे त्या परिसरातील इतर वनस्पतींच्या वाढीवर दुष्परिणाम होतात. इथे निलगिरी वृक्षाचे उदाहरण लक्षात घेऊ. हा वृक्ष मूळचा ऑस्ट्रेलियातील. मात्र, १९ व्या शतकात तो इंग्रजांनी भारतात आणला. इंधन व लाकूड पुरवठा करण्यास उत्तम असे मानून प्रायोगिक तत्त्वावर त्याची प्रथम निलगिरी पर्वतीय प्रदेशात त्याची मोठ्या प्रमाणावर लागवड केली गेली. म्हणून कदाचित त्याचे नाव निलगिरी पडले असावे. हा वृक्ष भरभर वाढत असला; तरी त्याला मोठ्या प्रमाणावर पाणी लागते. जमिनीतून तो मोठ्या प्रमाणावर पाणी शोषून घेत असल्याने मातीतील पाण्याचा समतोल ढळतो व इतर वनस्पतींना पुरेसे पाणी मिळत नाही. दुसरी बाब अशी की या वृक्षाच्या पानांचे झटपट विघटन होत नाही. त्यामुळे त्यांचा थर जमिनीवर साचून राहतो आणि एरवी विघटनातून मातीला अन्नांश मिळणे अपेक्षित असते ती प्रक्रिया बाधित होते. त्यातून पुन्हा इतर वनस्पतींच्या वाढीवर परिणाम  होतो. या वृक्षाच्या मूळ ऑस्ट्रेलियातील अधिवासातील जमीन मात्र त्याला पूरक आहे. खेरीज, तिथे असलेला कोआला हा प्राणी मोठ्या प्रमाणावर या वृक्षाची पाने खातो. त्यामुळे, त्यांच्या विघटनाची समस्या तिकडे निर्माण होत नाही. मात्र, पर्यावरणशास्त्रातील असे बारकावे लक्षात न घेता सुरुवातीला इंग्रज सरकारने अनेक परदेशी वनस्पती भारतात आणून लावल्या. इंग्रजांनी ही नसती उठाठेव केवळ भारतातच नाही; तर जगात इतरत्रही केली आहे. त्यांनी हिमालयात आढळणारी ऱ्होडोडेन्ड्रोन वनस्पती शोभेसाठी म्हणून इंग्लंडमध्ये नेऊन लावली; तिने तिथे मूळच्या वनस्पतींच्या अधिवासावर अतिक्रमण केले आहे.
कधी भराभर वाढतात म्हणून, कधी जमिनीची धूप रोखण्यासाठी म्हणून, कधी लाकूड चांगले म्हणून; तर कधी नुसतेच शोभेसाठी म्हणून अशा विविध कारणांनी आणलेल्या परदेशी वनस्पती भारतभर पसरलेल्या आढळतात. पुढे, स्वातंत्र्यानंतर भारत सरकारने ते धोरण कायम ठेवले. आता यातील बहुतेक वनस्पतींना भारतीय नावे दिली गेल्याने त्या मूळच्या इथल्याच आहेत, असा सर्वसामान्यांचा गैरसमज होऊ शकतो. जसे; आपल्याकडे रस्त्याच्या कडेने आढळणारी अनेक झाडे उपरी आहेत. गुलमोहोराचे झाड मूळचे मादागास्कर बेटावरील आहे; तर त्याच्याशी साम्य असलेले पिवळ्या फुलांचे – क्वचित सोनमोहोर नावाने ओळखले जाणारे झाडसुद्धा परदेशी आहे; त्याचा मूळ अधिवास फिलिपिन्स, सिलोन, मलाया आणि उत्तर ऑस्ट्रेलिया या देशांमध्ये आहे. आफ्रिकन टयूलिप वृक्षाचे नावच त्याचा मूळ प्रदेश कोणता हे सांगते.
उपऱ्या वनस्पती प्रत्येक वेळी मुद्दामहून आणल्या जातात असे नाही; तर काही चुकूनही येतात. भारताने अन्न सुरक्षा कार्यक्रमांतर्गत अमेरिकेतून ‘पी एल ४८०’ गहू आयात केला; तेव्हा त्यातून चुकून काँग्रेस गवत म्हणून ओळखली जाणारी वनस्पती इथे आली असावी, असे संशोधकांनी मांडले आहे. चुकून आलेली ही उपरी वनस्पती भारतात फोफावली आणि तिने इथल्या स्थानिक वनस्पतींच्या अधिवासावर कधीही समूळ नष्ट करता येणार नाही असे अतिक्रमण केले आहे. बारक्या रंगीत फुलांची घाणेरी किंवा टणटणी म्हणून ओळखली जाणारी वनस्पती, रस्त्याच्या कडेला फोफावलेली युपेटोरिअम ही वनस्पती या त्रासदायक ठरलेल्या उपऱ्या वनस्पतीच. घाणेरीचे अतिक्रमण भारतात व आफ्रिकेतील केन्या, टांझानिया या देशांतील राष्ट्रीय उद्यानांमध्येही झाल्याचे आढळले आहे.
वनस्पतींप्रमाणे प्राण्यांनाही नेटिव आणि एक्झॉटिक या संकल्पना लागू आहेत. उपऱ्या प्राण्यामुळे निर्माण होऊ शकणाऱ्या समस्या लक्षात घेण्यासाठी एक वास्तवातील घटना पाहू. १८५९ मध्ये ऑस्ट्रेलियाच्या आग्नेय किनाऱ्यावरील प्रदेशात शिकारीच्या खेळासाठी २४ ससे युरोपातून आणून माणसाने सोडले. ससा हा प्राणी विविध प्रकारच्या हवामानाशी जुळवून घेत वेगाने प्रजोत्पादन करतो. सशाची एक मादी वर्षभरात साधारणपणे ३० पिल्ले जन्माला घालते. सशांच्या मूळच्या अधिवासात कोल्हे असतात; त्यांच्यामुळे सशांच्या संख्येवर नियंत्रण राहते. ऑस्ट्रेलियात त्यांच्या संख्येवर नियंत्रण ठेवणारे भक्षक नसल्याने सशांची संख्या वेगाने वाढत गेली. हे ससे मिळतील त्या सर्व वनस्पती कुरतडून खाऊ लागले. जमीन ओसाड होऊ लागली. परिणामी, दुभत्या जनावरांना चारण्यासाठी कुरणे पुरेनाशी झाली. ऑस्ट्रेलियातील मार्सुपिअल या जंगली प्राण्याच्या अस्तित्त्वालाही पुरेशा अन्नाअभावी धोका निर्माण झाला. ऑस्ट्रेलियाची अर्थव्यवस्था त्याकाळी दुभत्या जनावरांवर अवलंबून असल्याने ती कोलमडू लागली. तेव्हा, नानाविध उपाययोजना करून सशांची संख्या नियंत्रणात आणण्याचे प्रयत्न माणसाने सुरू केले. मात्र, त्यांना यश येईना. अखेर, तब्बल १०० वर्षांनी एक विषाणू सशांमध्ये सोडून कृत्रिमरित्या रोग निर्माण करून ससे मारले. तरीदेखील १०-२० टक्के ससे वाचले. त्यांनी निर्माण केलेली प्रजा २० व्या शतकात ३० कोटीच्या घरात गेली. थोडक्यात, ऑस्ट्रेलियातून सशांचे समूळ उच्चाटन करणे माणसाला जमलेच नाही.

तेव्हा, पर्यावरणशास्त्रातील संकल्पना लक्षात न घेता घेतलेले निर्णय कोणते दूरगामी परिणाम करू शकतात, याची कल्पनाही माणूस बहुतेक वेळा करू शकत नाही.

(पूर्वप्रसिद्धी: दैनिक कृषीवल सप्टेंबर २०१५)