Friday, July 17, 2015

निसर्ग आणि पर्यटन (भाग २)

गेल्या खेपेस आपण अविचारी पर्यटनामुळे निसर्गावर होणाऱ्या दुष्परिणामांबाबत वाचले. हे दुष्परिणाम टाळण्यासाठी जबाबदार पर्यटनाचे काही प्राथमिक निकष समजून घेण्याचा प्रयत्न करू. आपल्यापैकी काहीजण विविध प्रसंगी पर्यटक आणि यजमान अशा दोन्ही भूमिका बजावीत असतील; तर बाकी सगळे पर्यटकाच्या भूमिकेत अधूनमधून निश्चितच शिरत असतील, तेव्हा, या निकषांवर आपण कुठे आहोत, हे आपल्यापुरते तपासून पाहण्यास सुज्ञ वाचकांची हरकत नसावी!
निसर्ग-केंद्रित पर्यटन
निसर्गरम्य ठिकाणी पर्यटक येतात त्यामुळे अशा ठिकाणी पर्यटन व्यवसाय आपसूकच वाढू लागतो. मात्र, पर्यटन व्यवसाय वाढतो म्हणजे प्रामुख्याने पर्यटकांसाठी राहण्या-जेवण्याच्या पर्यायांमध्ये वाढ होते. जबाबदार पर्यटनात केवळ ही वाढ अपेक्षित नाही; तर पर्यटन निसर्गाभोवती विकसित झालेले असणे अपेक्षित आहे.  पर्यटनस्थळाची नैसर्गिक बलस्थाने जसे भौगोलिक वैशिष्ट्य, जैविक विविधता व त्यावर आधारून रुळलेली पारंपरिक जीवनशैली, सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये केंद्रस्थानी ठेवणारे पर्यटन हवे. उदाहरणार्थ – वाघाच्या जंगलात जाणारा पर्यटक फक्त वाघ बघून परत येतो. वाघाचे जंगल कसे आहे, त्यात कोणत्या वनस्पती व इतर प्राणी आहेत, तिथे आदिवासी राहतात का, असल्यास त्यांची जीवनशैली कशी आहे, तिचा जंगलावर व पर्यायाने वाघावर काय परिणाम होतो, वाघाच्या संवर्धनास पर्यटकांचा खरोखरीच हातभार लागतो का इत्यादी बाबी पर्यटकापर्यंत पोहोचत नाहीत. पर्यटकाला वाघ बघण्यात रस असतो, आणि स्थानिकांनाही केवळ वाघ दाखविला म्हणजे पुरे, असे वाटते.
निसर्ग-केंद्रित पर्यटनाची काही लहान मॉडेल वैयक्तिक पातळीवर विकसित केल्याचे दिसून येते. सह्याद्री निसर्गमित्र हे संस्था कोकणातील समुद्रकिनाऱ्यावर कासवे अंडी घालण्यासाठी येतात अशा ठिकाणी त्यांच्या विणीचा हंगाम लक्षात घेऊन कासव महोत्सव आयोजित करते. वडिलोपार्जित शेती-वाडी, जुने कौलारू घर अशा पारंपरिक वैशिष्ट्यांवर आधारित घरगुती पर्यटन व्यवसाय करणारी कुटुंब परिचयाची आहेत. मात्र, त्यांची संख्या आणि व्याप्ती कमी आहे.
भौगोलिक वैशिष्ट्ये मात्र दुर्लक्षित राहिली आहेत. समुद्रकिनाऱ्याचे चलनवलन हे दैनंदिन भौगोलिक घटना आहे. त्यातून वैशिष्ट्यपूर्ण भौगोलिक रचना निर्माण झालेल्या, होत असलेल्या दिसतात. अशा ठिकाणांचे महत्त्व पर्यटकांना समजावून देण्यासाठी जवळपास राहणारे भूगोल विषयाचे शिक्षक, प्राध्यापक, विद्यार्थी यांच्या सहयोगाने व्यवस्था निर्माण करता येऊ शकते. असे त्या त्या परिसरातील वेगवेगळ्या परिसंस्थांसाठीही करता येईल. 
पर्यटनस्थळी व्यवसाय करणाऱ्यांनी अशी स्थानिक वैशिष्ट्ये जाणून घेऊन अभ्यासली म्हणजे त्यांना पर्यटकांना नवी माहिती देता येईल. त्याच बरोबर पर्यटकाने नव्या ठिकाणी जाण्यापूर्वी थोडा गृहपाठ केल्यास त्याची यात्रा अधिक अनुभवसंपन्न होण्यास मदत होईल.
केल्याने देशाटन, मनुजा चातुर्य येतसे फार
या सुभाषितानुसार पर्यटनामुळे माणसाच्या ज्ञानाच्या कक्षा रुंदावणे अपेक्षित आहे. आपण बदल म्हणून, नवे पाहण्या-अनुभवण्यासाठी पर्यटनस्थळी आलो आहोत, याचे भान जबाबदार पर्यटक सतत बाळगतो. कुतूहल, चौकस बुद्धी, मोकळे मन, नवे जाणून-समजून- प्रसंगी शिकून घेण्याची, थोड्या गैरसोयीशी जुळवून घेण्याची तयारी जबाबदार पर्यटनात अपेक्षित आहे. पर्यटनस्थळी असलेला निसर्ग, स्थानिक लोक, खाद्यसंस्कृती, जीवनशैली आणि या सगळ्याच्या क्षमता व मर्यादा पर्यटकाने लक्षात घ्यायला हव्या. “इथे अमुक मिळत नाही का? बरं मग त्या ऐवजी हे लोक काय करतात?”, “इथली पद्धत अशी आहे का? ती का रूढ झाली असावी?” असे प्रश्न मनात यायला हवेत. स्थानिक लोकांबरोबर संवाद साधून त्यांची उत्तरे मिळविण्याचा प्रयत्न व्हायला हवा.
पर्यटनस्थळीसुद्धा ‘घरच्यासारख्या सोयीसुविधा, घरच्यासारखेच जेवण, खोलीत एअरकंडिशन, टीवी हवाच’ हे आग्रह धरल्यास नवे काहीही आजमाविण्याची संधी पर्यटक स्वतःच गमावून बसतो.
पर्यटकाने जसा आवडीनिवडींचा अट्टहास बाळगू नये; तसेच यजमानांनी पर्यटकांचे सर्व हट्ट – विशेषतःचोचले पुरविण्यास ठाम नकार द्यावा. अर्थात, गरजेच्या प्राथमिक सुविधा जरूर पुरवाव्यात. दिखाऊ सजावटीपेक्षा नीटनेटकेपणा, स्वच्छता महत्त्वाची.
खाली हाथ आए थे...
रिकाम्या हाताने जाणे आणि अनुभवसंपन्न होऊन, पण रिकाम्या हाताने परतणे हा जबाबदार पर्यटनाचा आणखी एक निकष आहे. यासाठी पर्यटनाला निघण्यापूर्वी सामान भरतानाच काळजी घेणे अपेक्षित आहे. पर्यटकाने गरजेपुरतेच सामान घ्यावे. आपल्या सामानातून वेष्टने, अतिरिक्त खाद्यपदार्थ, काचेच्या, प्लास्टिकच्या बाटल्या असा कचरा निर्माण होणार नाही, अशा बेताने सामान घ्यावे. श्रीमंतीचे प्रदर्शन करणाऱ्या महागड्या वस्तू नेणे हे पर्यटकाच्या दृष्टीने धोक्याचे ठरू शकते. गुन्हेगारी प्रवृत्तीला वाव मिळतो, तसेच स्थानिक लोकांमध्ये त्यातून न्यूनगंड व जीवनशैलीविषयी चुकीच्या महत्त्वाकांक्षा निर्माण होऊ शकतात.
पर्यटनस्थळी निसर्ग ओरबाडून आठवणीसाठी वस्तू गोळा करू नयेत. तसेच, खरेदीचा मोह टाळावा. बाहेरगावाहून परतताना खाऊ, आठवण म्हणून त्या ठिकाणचे प्रतीक असलेली वस्तू किंवा तेथील एखादे वैशिष्ट्यपूर्ण उत्पादन आणण्यात गंमत वाटते, हे खरे असले; तरी बरेचदा उत्साहाच्या भरात पर्यटक नको त्या वस्तूंची भरमसाठ खरेदी करतात. अशा वस्तूंच्या निर्मितीसाठी नैसर्गिक साधनसंपत्ती खर्च झालेली असते, हे लक्षात घ्यावे. वस्तूरुपाने आठवणी जमविण्यापेक्षा अनुभवातून त्या निर्माण कराव्यात, असे जबाबदार पर्यटन सांगते.
पर्यटन हंगामी; पण बंध कायमचे!
बहुतांश पर्यटनस्थळी पर्यटन हा हंगामी व्यवसाय आहे. मात्र, ते तसे होण्यामागे ऋतुमानानुसार येणाऱ्या नैसर्गिक मर्यादा, सणावारांच्या, शाळा-महाविद्यालयांच्या सुट्यांची उपलब्धता हे घटक कारणीभूत आहेत. या घटकांवर मात करून वर्षभर पर्यटकांना आकर्षित करता आले; तर बरे असा विचार बहुतेक पर्यटन व्यावसायिक करतात.

जबाबदार पर्यटन मात्र जाणीवपूर्वक हंगामी असते. पर्यटनाच्या हंगामात पर्यटन व इतर काळात स्थानिकांनी आपापले दैनंदिन, पारंपरिक व्यवहार सुरू ठेवावेत. जेणेकरून, त्यांना पर्यटनाखेरीज उपजीविकेची इतर साधने उपलब्ध राहतील. त्याचप्रमाणे नैसर्गिक चलनवलनात पर्यटनामुळे होणारा मानवी हस्तक्षेप मर्यादित राहील.
जबाबदार पर्यटनात पर्यटक आणि स्थानिक लोकांमध्ये भावनिक बंध जुळणे अपेक्षित आहे. त्यातून त्या पर्यटनस्थळाविषयी आपुलकी वाटून त्याची जपणूक करण्याची भावना पर्यटकाच्या मनात निर्माण होणे अपेक्षित आहे. नेपाळमध्ये जाऊन आलेल्या किती पर्यटकांनी भूकंपाविषयी कळल्यावर आपल्या तिथल्या यजमानांशी संपर्क साधून त्यांची चौकशी केली? नेमाने कोकणात येणारे किती पर्यटक समुद्रात तेल सांडल्यावर आपल्या आवडत्या समुद्रकिनाऱ्याच्या स्वच्छतेसाठी पुढे सरसावतात?

संपूर्ण पर्यटन क्षेत्र जबाबदार करण्यासाठी शासकीय पातळीवर मोठे धोरणात्मक बदल आवश्यक आहेत. त्याकरिता स्थानिकांनी आग्रह धरायला हवा, मात्र, ते साध्य  होत नाही तोवर किमान आपल्या परिसरात दीर्घकाळ टिकेल व परिसरही निसर्गरम्य राहील असा पर्यटन विकास साधण्यासाठी वैयक्तिक पातळीवर, गाव पातळीवर शक्य ते सर्व प्रयत्न करणे नक्कीच शक्य आहे!

(पूर्वप्रसिद्धी: दैनिक कृषीवल एप्रिल २०१५)

निसर्ग आणि पर्यटन (भाग १)

शाळा-महाविद्यालयांना उन्हाळ्याच्या सुट्या सुरु होऊ लागल्यामुळे घरोघरी भटकंतीचे बेत सुरू झाले असतील. दूरवरील भ्रमंतीसाठी तिकिटे, राहण्याजेवण्याच्या सोयी बघून-ठरवून झाल्या असतील, त्याचबरोबर छोट्या कार्यक्रमासाठी, दोन दिवसांच्या सुटीपुरते जाण्यासाठी जवळपासच्या ठिकाणांची चाचपणी सुरू झाली असेल. अशा वेळी मुंबईजवळील ठिकाणांचा व पर्यायाने रायगड जिल्ह्याचा विचार केला जातो. रायगड जिल्ह्यात उन्हाळी-दिवाळी-हिवाळी सुट्यांच्या काळात पर्यटकांची गर्दी असते; तशी ती वर्षभरातील दर शनिवार-रविवारीही असते. जिल्ह्यात ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिकदृष्ट्या महत्त्वाची स्थळे आहेत; तो मुंबई, नवी मुंबई, ठाणे, पुणे या ठिकाणांपासून जवळ आहे; रस्ते, रेल्वेमार्ग आणि जलमार्गाने जोडलेला आहे यामुळे पर्यटकांना इथे पोहोचणे सोयीचे ठरते, इथे राहण्या-जेवण्याचे घरगुतीपासून ते तारांकितपर्यंत विविध पर्याय उपलब्ध आहेत वगैरे कारणे पर्यटकांची गर्दी होण्याला आहेत. मात्र, या दुय्यम बाबी झाल्या. मुळात रायगड जिल्हा निसर्गरम्य आहे म्हणून पर्यटक इकडे आकर्षित होतो!
भौगालिकदृष्ट्या लहानशा, चिंचोळ्या कोकणकिनारपट्टीचा भाग असलेल्या रायगड जिल्ह्यात डोंगररांगांपासून ते समुद्रकिनाऱ्यापर्यंत विविध परिसंस्था आहेत. नद्या, खाड्या, पाणथळी आहेत; डोंगर, टेकड्या, बेटे आहेत; दाट जंगले, तिवरांची जंगले व माळराने आहेत; वाळूच्या पुळणी व अधूनमधून खडकाळ समुद्रकिनारे आहेत. या नैसर्गिक विविधतेमुळे इथे सांस्कृतिक विविधता निर्माण झाली आहे, भौगोलिक वैशिष्ट्यांमुळे ऐतिहासिक महत्त्वाचे गडकिल्ले निर्माण झाले आहेत. तेव्हा, प्रामुख्याने इथली नैसर्गिक विविधता ही इथल्या पर्यटन व्यवसायाचा पाया आहे. इथे पर्यटन व्यवसायावर आधारित रोजगारनिर्मिती व्हावी, त्यातून स्थानिकांना पुरेसे पैसे मिळावेत, त्यांचे राहणीमान सुधारावे अशी अपेक्षा असेल; तर हा पाया सुस्थितीत राहायला हवा. आजघडीला इथे होत असलेले पर्यटन ही मुलभूत बाब लक्षात घेत नाहीसे दिसते.
एखाद्या परिसराचा पर्यटनस्थळ म्हणून विकास करताना फक्त पर्यटकांच्या तात्कालिक गरजांचा विचार पुरेसा ठरत नाही. भविष्यातील वाढती गर्दी लक्षात घ्यावी लागते. दूरदृष्टीअभावी  उभारलेल्या राहण्या-जेवण्याच्या सोयींमुळे स्थानिक संसाधने – जसे अन्न-पाण्याचे स्रोत; पायाभूत सुविधा – कचरा व्यवस्थापन, सांडपाण्याची यंत्रणा यांवर ताण येतो. वाढता कचरा, सांडपाणी व त्यामुळे होणारे प्रदूषण ही या ताणाची बाह्यलक्षणे. जिल्ह्यात ठिकठिकाणी जाणीवपूर्वक, डोळे उघडे ठेवून फिरल्यावर ही लक्षणे दिसून येतात आणि स्थानिक लोकांशी बोलल्यावर त्यांचे गांभीर्य लक्षात येते.
‘दारू पिऊन, मोठमोठ्याने गाणी लावून दंगा करणारे उपद्रवी पर्यटक, गर्दीमुळे घाणेरडा झालेला किनारा’ या कारणास्तव अलिबागमधील रहिवासी शनिवार-रविवारी समुद्रावर जाणे टाळतात. अलिबागमध्ये गर्दी वाढली तसे तिथून पुढे मुरुडच्या दिशेने जाताना लागणाऱ्या लहानमोठ्या गावांलगत – काशीद,  मुरुड, किहीम, नागाव, आक्षी – असलेल्या समुद्रकिनाऱ्यांकडे पर्यटक वळू लागले. मुरुड, नागाव प्रसिद्ध झाले तसे त्यांच्या पावलावर पाऊल टाकत इतर गावांमध्येही पर्यटकांसाठी राहण्या-जेवण्याच्या व्यवस्था उभ्या राहिल्या. काही ठिकाणी या व्यावसायिकांनी किनाऱ्यावर साहसी खेळांसाठी साधने उपलब्ध करून दिली. त्यातून पर्यटकांची गर्दी आणखी वाढू लागली. परिणामी, इथला निसर्ग पूर्वीइतका रम्य राहिलेला नाही. उरलेसुरले खाद्यपदार्थ, प्लास्टिकच्या पिशव्या, बाटल्या, थर्मोकोलच्या बश्या, पेले, पाण्यात पडलेले चपला-बूट , कपडे, काचेच्या बाटल्या, अल्युमिनियमचे टिन असा कचरा समुद्रकिनाऱ्यांवर पडलेला दिसतो. दिवेआगरसारखे देवस्थान जवळ असेल; तर या कचऱ्यात निर्माल्य, हारतुरे, नारळाच्या करवंट्यांची भर पडते. शनिवार-रविवार किंवा मोठी सुटी नुकतीच होऊन गेली असेल; तर कचऱ्याचे प्रमाण वाढलेले लक्षात येते. माथेरानमध्ये प्लास्टिकवर बंदी असल्याने तो एका प्रकारच्या कचऱ्याच्या बाबतीत अपवाद म्हणता येईल. एरवी, गडकिल्ले, नद्या-खाड्या, इतकेच नव्हे; तर जिल्ह्यातील दोन वन्यजीव अभयारण्यांमधील निसर्गही यातून सुटलेला नाही. चिंतेची बाब अशी की अवघ्या १०-१५ वर्षांत ही परिस्थिती उद्भवली आहे.
वाढता कचरा ही लगेचच दिसून येणारी बाब आहे. मात्र, पर्यटनामुळे निसर्गावर होत असलेले काही परिणाम हे दीर्घकाळाने दिसून येतात. वाळूच्या पुळणीवर माणसांच्या गर्दीचा सातत्याने होणारा वावर, साहसी खेळ करताना वापरली जाणारी विविध प्रकारची वाहने यांमुळे कालांतराने पुळण सैल होते. भूगोल विषयातील तज्ञ सांगतात, यामुळे समुद्रकिनाऱ्याची धूप होण्याचा वेग वाढतो. कधीकाळी सुरक्षित मानले गेलेल्या समुद्रकिनाऱ्यावर पर्यटक बुडाल्याच्या वाढत्या घटना ऐकिवात येतात, तेव्हा ‘किनाऱ्याचा ढासळत चाललेला नैसर्गिक समतोल’ हे त्यामागील एक कारण असू शकते. तसेच, वाळूच्या पुळणीवर भरतीओहोटीच्या पाण्याबरोबर स्टारफिश, जेलीफिश, खेकडे विविध प्रकारचे जलचर ये-जा करीत असतात, समुद्री कासवे अंडी घालण्यासाठी येतात. पुळणीवर होणाऱ्या माणसांच्या वावरामुळे या जलचरांना व त्यांच्या अधिवासाला कायमस्वरुपी हानी पोहोचू शकते. पर्यटनस्थळी समुद्रकिनारे हे लहानमोठ्या निवासी सुविधांनी भरून गेलेले दिसतात. सूर्यास्तानंतर पर्यटकांच्या सोयीसाठी, त्यांना आकर्षित करण्यासाठी म्हणून भडक विद्युत रोषणाई केली जाते. याचे दुष्परिणाम समुद्री कासवांवर दिसून आले आहेत. समुद्री कासवाची पिले अंड्यातून बाहेर पडल्यावर प्रकाशाच्या दिशेने समुद्राचा वेध घेत जातात. किनाऱ्यावरील रोषणाईमुळे त्यांची दिशाभूल होते व ती भक्ष्यस्थानी पडतात.
मानवी हस्तक्षेपामुळे सर्वच परिसंस्थांवर बरेवाईट परिणाम होतात, परंतु समुद्रकिनाऱ्याविषयी थोडे विस्ताराने सांगण्याचे कारण की जमीन व पाण्याच्या सीमारेषेवरील ही परिसंस्था विशेष नाजूक असते आणि किनारी राज्यांत पर्यटन विकासासाठी नेमक्या याच परिसंस्थेला प्राधान्य दिले जाते.
पर्यटन व्यवसायाचा पाया असलेल्या नैसर्गिक सौंदर्याचा ऱ्हास झाला की शांततापूर्ण रम्य निसर्गाच्या अपेक्षेने येणारे पर्यटक कालांतराने अस्वच्छ, गर्दीच्या ठिकाणी फिरकेनासे होतात. तेव्हा निर्माण झालेल्या परिस्थितीचा, समतोल ढासळलेल्या निसर्गाचा, संसाधनांच्या अविचारी वापरामुळे उद्भवलेल्या टंचाईचा सामना करीत स्थानिकांना जगावे लागते. पर्यटनामुळे स्थानिक लोकांवर होणारे आर्थिक व सामाजिक दूरगामी परिणाम जागतिक पातळीवर मोठ्या प्रमाणात अभ्यासले गेले आहेत. पर्यटनासाठी जागतिक पातळीवर फार पूर्वीपासून प्रसिद्ध असलेल्या गोव्यातील स्थानिकांची जीवनशैली अशा  बऱ्यावाईट परिणामांमुळे ढवळून निघत असल्याचे उदाहरण आपल्या परिचयाचे आहे. आपल्याला त्याची पुनरावृत्ती टाळावयाची असेल; तर वेळीच ‘जबाबदार पर्यटना’चा आग्रह धरावयास हवा; अशा ‘जबाबदार पर्यटना’विषयी पुढच्या खेपेस.

(पूर्वप्रसिद्धी: दैनिक कृषीवल एप्रिल २०१५)